# Instalowanie fontów Type 1/TrueType

- Instalowanie fontów Type 1

- Streszczenie
- TeX
- Dvips
- LaTeX
- pdfTeX/pdfLaTeX

- Instalowanie fontów True Type

- TeX/LaTeX/Dvips
- pdfTeX/pdfLaTeX

## Instalowanie fontów Type 1

Podczas składania tekstu TeX korzysta wyłącznie z plików metrycznych. Pliki takie mają rozszerzenie `.tfm`. Pliki metryczne nie zawierają informacji co do kształtu znaków, te są zdefiniowane w innych plikach. Aby mieć możliwość wydrukowania złożonego dokumentu należy plik `dvi` zamienić na plik w formacie PostScript. W każdej dystrybucji TeX-a znajduje się program `dvips` wykonujący taką zamianę. Program ten korzysta z plików z rozszerzeniem `.pfb`, zawierających definicje kształtu znaków; może także korzystać z innych, pomocniczych plików.

Zainstalowanie fontów typu pierwszego w systemie TeX polega na umieszczeniu kilku plików w odpowiednich miejscach. Poniżej opisano cały proces, biorąc za przykład instalację pakietu fontów Antykwa Toruńska.

### Streszczenie

Ponieważ cały proces instalacji fontów Type1 może się wydać nieco skomplikowany (szczególnie dla początkujących), wymienimy tu pokrótce poszczególne kroki. Pakiet fontowy zawiera zwykle kilka plików:

- pliki metryczne `.tfm`, z których korzysta TeX. W strukturze katalogów zgodnej z TDS (TeX Directory Standard) instalujemy je w ramach katalogu `~/texfm/fonts/tfm/`. Szczegóły (np. użytą tu interpretację znaku `~`) patrz część dot. samego TeX-a.
- pliki fontowe `.pfb`, z których korzysta `dvips`, instalujemy w ramach katalogu `~/texfm/fonts/type1/`.
- pliki przekodowania `.enc`, oraz
- pliki map fontowych `.map`, z których także korzysta sterownik `dvips`, instalujemy w ramach katalogu `~/texfm/dvips/`. Dla Antykwy Toruńskiej odpowiedni podkatalog może mieć nazwę `antt/`. Szczegóły, patrz część dot. Dvips.
- pliki `.sty` oraz `.fd` zawierają makra włączania fontu do składu i definicje fontów, przydatne dla użytkowników LaTeX-a. Instalujemy je w ramach katalogu przeznaczonego na makra i style: `~/texfm/tex/latex/`. Jeśli pakiet dystrybucyjny z fontami nie zawiera takich plików, należy je odszukać w innym, towarzyszącym pakiecie. Szczegóły, patrz część dot. LaTeX.

### TeX

Pliki `.tfm` powinny być umieszczone w katalogu, w którym TeX szuka tego typu plików. W instalacji TeX-a o strukturze katalogów zgodnej z TDS będzie to `~/texmf/fonts/tfm/`. Znak `~` oznacza tu korzeń drzewa TeX-owego, np. `/usr/TeX` lub `C:\tex`. Dla wprowadzenia porządku dobrze jest utworzyć podkatalog, który będzie przechowywał nowo instalowane pliki. Pliki metryczne Antykwy Toruńskiej można np. umieścić w katalogu `~/texmf/fonts/tfm/public/antt/`

W systemach TeX-a opartych na bibliotece Web2c (fpTeX, teTeX) istnieje główny plik konfiguracyjny systemu, którym jest plik `texmf.cnf`, znajdujący się zwykle w katalogu `~/texmf/web2c/`. `texmf.cnf` zawiera deklaracje określające katalogi, w których znajdują się poszczególne części składowe systemu. I tak zmienna `TFMFONTS` określa listę katalogów, w których TeX ma szukać plików TFM. W naszej instalacji zmienna `TFMFONTS` ma wartość:

     TFMFONTS = .;{$TEXMF/fonts,$VARTEXFONTS}/tfm//

Użyta tu notacja jest opisana w pliku konfiguracyjnym `texmf.cnf`. Jej interpretacja dla powyższego przykładu brzmi: znajdź pliki `.tfm` w katalogu bieżącym (kropka) a następnie w podkatalogach, kolejno, `fonts/tfm/` katalogów z instalacją TeX-ową (zmienna `$TEXMF`) lub/ewentualnie w `$VARTEXFONTS/tfm/` i wszystkich ich podkatalogach (znaki `//`).

W przypadku popularnej w środowisku MS Windows dystrybucji MikTeX idea jest podobna ale nieco inne są szczegóły (dystrybucja ta nie jest oparta na Web2c, ale w pełni zgodna z TDS). Główny plik konfiguracyjny `miktex.ini` znajduje się w katalogu `~\miktex\config\`. Zapis zmiennych i ich nazwy różnią się od ich odpowiedników w dystrybucjach fpTeX i teTeX. I tak do określenia katalogów zawierających pliki `TFM` MikTeX używa zmiennej `TFMPath`, zaś zapis może wyglądać następująco:

    TFMPath=.;%R\fonts\tfm//

Notacja użyta w przykładzie i jej interpretacja jest opisana w pliku konfiguracyjnym `miktex.ini` oraz w dokumentacji dystrybucji.

Pliki `.afm` (Adobe Font Metric) nie są wprawdzie wykorzystywane przez TeX-a, ale mogą być potrzebne dla innych programów wspomagających. Umieścić je należy w katalogu `~/texmf/fonts/afm/public/antt`.

Definiowana w pliku `texmf.cnf` zmienna `AFMFONTS` (lub zmienna `AFMPath` z pliku `miktex.ini` w przypadku dystrybucji MikTeX) określa listę katalogów, w których programy mają szukać plików AFM. W naszej instalacji zmienna `AFMFONTS` ma wartość:

     AFMFONTS = .;$TEXMF/fonts/afm//

Pliki `.pfm` -- jeżeli takowe są dołączone do pakietu z fontami -- nie są wykorzystywane przez żaden program systemu TeX; można je umieścić, dla porządku, w katalogu `~/texmf/fonts/pfm/public/antt`. Pliki te mogą być przydatne w systemach Windows i OS/2 jeśli chcemy korzystać z fontów w innych aplikacjach i jeśli posiadamy program ATM (Adobe Type Manager).

### dvips

Podstawowymi i najważniejszymi plikami konfiguracyjnymi programu `dvips` są: `config.ps` oraz `psfonts.map`. Oba znajdują się w katalogu `~/texmf/dvips/config/`. Plik `config.ps` zawiera deklaracje m.in. używanych przez program map fontowych (standardowo jest to `psfonts.map`), zaś plik `psfonts.map` zawiera informacje niezbędne do prawidłowego wykorzystania fontu typu pierwszego przez sterownik; jest to tzw. mapa fontów używanych przez program. Właściwe pliki fontowe (`.pfb`) powinny być umieszczone w katalogu przeszukiwanym przez sterownik `dvips`. W systemie TeX o strukturze katalogów zgodnej z TDS będzie to `~/texmf/fonts/type1/`. Także w tym przypadku dobrze jest utworzyć podkatalog, np. pliki `.pfb` Antykwy Toruńskiej można umieścić w katalogu `~/texmf/fonts/type1/public/antt/`.

Definiowana w pliku `texmf.cnf` zmienna `T1FONTS` (lub zmienna `Type1Path` z pliku `miktex.ini` w przypadku instalacji MikTeX) określa listę katalogów, w których dvips ma szukać fontów typu 1. W naszej instalacji (Web2c) zmienna `T1FONTS` ma wartość:

     T1FONTS = .;$TEXMF/fonts/type1//

Zawartość pliku `.map`, dostarczonego zwykle w pakiecie z fontami (dla Antykwy Toruńskiej jest to plik `antt.map`), należy dołączyć do głównego pliku map fontowych `psfonts.map` (w strukturze katalogów zgodnej z TDS plik ten znajduje się w katalogu `~/texmf/dvips/config/`). `antt.map` dołączyć można albo poprzez dopisanie zawartości do pliku `psfonts.map`, albo poprzez proste zadeklarowanie tego pliku w pliku konfiguracyjnym `~/texmf/dvips/config/config.ps` -- po deklaracji:

    p psfonts.map

należy dopisać wiersz:

    p +antt.map

(uwaga: znak `+` jest istotny). Plik `antt.map` należy umieścić w katalogu `~/texmf/dvips/antt/`. Fonty Antykwa Toruńska, Antykwa Półtawskiego, czy QuasiPalatino oraz wiele innych posiadają ponadto pliki `.enc` potrzebne do zmiany kodowania wewnętrznego fontu na kodowanie wymagane przez TeX-a. Pliki takie należy umieścić w podkatalogu `~/texmf/dvips/` (w instalacji MikTeX: `~\dvips\`). Dla Antykwy Toruńskiej podkatalog będzie miał nazwę `antt/`.

Jeżeli instalujemy font samodzielnie i nie posiadamy gotowego pliku `.map` to powinniśmy dokonać odpowiedniego wpisu do głównego pliku mapowego `psfonts.map`. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w punkcie Pliki konfiguracyjne sterownika DVIPS z artykułu Fontowe ABC, B. Jackowskiego i S. Wawrykiewicza.

Często zadawanym przez użytkowników pytaniem jest: dlaczego dvips nie ,,widzi'' standardowych fontów CM w formacie Type 1 i ładuje zamiast nich fonty bitmapowe (.pk), które źle się prezentują na ekranie, szczególnie w powiększeniach?
Odpowiedź jest prosta: do niedawna fonty CM Type 1 (choć często obecne w instalacji) nie były wyszczególnione w pliku `psfonts.map`. Wynikało to głównie z istnienia dwóch dystrybucji BaKoMa i BlueSky Research. Włączenie ładowania fontów CM Type 1 przez program `dvips` wymaga odblokowania wiersza (usunięcia znaku %):

    p +bsr.map

co dołączy mapowania fontów BlueSky Research do standardowych mapowań deklarowanych w pliku `psfonts.map`.

### LaTeX

Aby móc wykorzystać zainstalowane fonty użytkownicy LaTeX-a muszą jeszcze zainstalować odpowiedni pakiet. Niekiedy może się zdarzyć, że pakiet z fontami nie zawiera odpowiedniego pakietu LaTeX-owego, który -- jeżeli nie ma go w standardowej dystrybucji LaTeX-a -- trzeba odnaleźć i zainstalować samodzielnie. Pakiet taki zawiera styl włączający dany krój do składu (z reguły jest to plik z rozszerzeniem `.sty`) oraz plik (lub pliki) z definicją fontu (z reguły z rozszerzeniem `.fd`). Instalacja polega na skopiowaniu plików `.sty` i `.fd` do katalogu, w którym znajdują się inne pakiety LaTeX-owe, np. do `~/texmf/tex/latex/`.
Pliki `.sty` i `.fd` fontów PL oraz `cc-pl` (spolonizowane fonty Computer Concrete) dla LaTeXa są standardowo zawarte w pakiecie Platex. Pozostałe dostępne polskie fonty (a więc te, które udostępniono jedynie w formatach obwiedniowych Type 1 i/lub TrueType) zawierają pliki dla LaTeXa w pakietach dystrybucyjnych.

### pdfTeX/pdfLaTeX

Program pdfTeX jest rozszerzeniem TeX-a, który tworzy (właśnie w trybie rozszerzonym) plik wynikowy w formacie PDF (Portable Document Format), zamiast typowego DVI. Hipertekstowe pliki PDF mogą być przeglądane na wielu platformach systemowych dzięki udostępnionemu bezpłatnie programowi Adobe Acrobat Reader, zachowując przy tym wszystkie szczegóły układu strony. Opisana powyżej instalacja fontów Type1 różni się dla pdfTeX jednym szczegółem: należy zadbać aby zawartość pliku mapy fontowej została dołączona do pliku `psfonts.map` czytanego przez program pdfTeX (znajduje się on w katalogu `~/texmf/pdftex/config/`) bądź aby deklaracja użycia danej mapy fontowej została wpisana w pliku `~/texmf/pdftex/config/pdftex.cfg`.
Tworząc pliki PDF musimy pamiętać aby stosować wyłącznie fonty obwiedniowe (Type1 lub True Type -- patrz niżej), ponieważ fonty bitmapowe są zwykle fatalnie wyświetlane w przeglądarce. Dotyczy to szczególnie użytkowników LaTeXa, którzy przyzwyczaili się do stosowania fontów EC, deklarowanych w preambule pliku jako:
`\usepackage[T1]{fontenc}`. Otóż nie ma dotychczas fontów EC w formacie Type 1, choć są różne zastępniki (ładowanie dodatkowych pakietów np. `ae`, użycie fontów `qxcm` lub `cmsuper` itp.).

## Instalowanie fontów TrueType

W powszechnie używanych w chwili obecnej dystrybucjach TeX-a (fpTeX, teTeX, MikTeX) nie ma sterowników potrafiących bezpośrednio wykorzystać fonty w formacie TrueType. Chcąc skorzystać z takich fontów należy dokonać odpowiedniej konwersji, która może polegać na ich zamianie albo na fonty bitmapowe w formacie `.pk`, albo na zamianie na fonty w formacie Type 42.

Pierwszy sposób można określić mianem standardowego -- jeżeli umieścimy pliki `.ttf` i `.tfm` w odpowiednich katalogach, to w dystrybucjach, które omawiamy, przy uruchomieniu program `dvips` lub sterownika ekranowego (`yap`, `xdvi`), zostaną automatyczne uruchomione programy generujące fonty `.pk` o odpowiedniej rozdzielczości, podobnie jak sprawa ma miejsce przy generowaniu fontów `.pk` na podstawie plików źródłowych `.mf`. Sposób ten ma jedną zasadniczą wadę: fonty `.pk` -- jak każde fonty bitmapowe -- nie nadają się do wykorzystania przy tworzeniu dokumentów w formacie PDF.

Uwaga 1: Ponieważ współczesne systemy TeX-owe potrafią skorzystać z fontów `.ttf` ,,z definicji'', ale jednocześnie sposób ten nie bardzo się nadaje, np. do tworzenia wysokiej jakości plików PDF, poniżej omawiamy bardziej szczegółowo jedynie wykorzystanie fontów `.ttf` po ich konwersji do formatu Type 42.

Uwaga 2: Zakładając, że pakiet, który instalujemy zawiera fonty `.tfm`, instalacja fontów TrueType nie różni się zbytnio od instalowania fontów Type 1. Jeżeli nie dysponujemy fontami `.tfm`, to sprawa się komplikuje -- bo utworzenie plików `.tfm` nie jest sprawą trywialną. W grę wchodzą sprawy różnego kodowania znaków, tzw. fonty wirtualnych itp. Ponieważ niniejszy tekst ma charakter wprowadzenia dla początkujących nie będziemy omawiać tego zagadnienia [prawdę powiedziawszy w przypadku fontów TrueType nie jest ono zbyt realistyczne, gdyż z reguły nie dysponujemy przygotowanymi przez kogoś plikami `.tfm` czy `.enc`].

Informacje na temat narzędzi i problemów zamiany plików `ttf` na pliki `tfm` można znaleźć w artykule T. Przechlewskiego Uwagi nt. wykorzystania fontów True Type (Biuletyn GUST, 11/1998). Najbardziej aktualne informacje na ten temat zawiera katalog `info/TrueType/` na serwerach CTAN.

### TeX/LaTeX, dvips

Pliki `.tfm`, `.enc` oraz `.map` kopiujemy w sposób analogiczny do opisanego wyżej. Fonty typu 42 mogą być wykorzystane przez program `dvips` a powstały plik PostScriptowy może być wydrukowany za pomocą programu ghostscript i innych interpretatorów PostScripta (byle nie bardzo starych). Do zamiany pliku `.ttf` na font typu 42 (załóżmy, że taki font ma rozszerzenie `.t42`) można wykorzystać program `ttftot42`:

     ttftot42 anttr

Powstały w wyniku plik `.t42` kopiujemy do odpowiedniego katalogu. W systemie TeX o strukturze katalogów zgodnej z TDS będzie to `~/texmf/fonts/type42/`. Należy się upewnić gdzie dvips szuka fontów typu 42. Zaglądamy w tym celu do głównego pliku konfiguracyjnego systemu TeX, którym jest plik `texmf.cnf` (zwykle katalog `~/texmf/web2c/`). Powinien on zawierać wpis podobny do poniższego:

     % Type 42 outline fonts.
     T42FONTS = .;$TEXMF/fonts/type42//

Jeżeli takowego wpisu nie ma, to trzeba go dodać. Powyższy zapis oznacza, że fonty są szukane albo w katalogu bieżącym (kropka) albo w katalogu (i wszystkich jego podkatalogach) `$TEXMF/fonts/type42//`, gdzie `$TEXMF` oznacza korzeń drzewa TeX-owego.

### pdfTeX/pdfLaTeX

W trybie rozszerzonym pdfTeX potrafi korzystać bezpośrednio z fontów `.ttf` -- nie musimy zatem ich konwertować do formatu type 42. Więcej szczegółów można znaleźć w opisie programu pdfTeX.

T. Przechlewski i S. Wawrykiewicz
Ostatnia modyfikacja 27.01.2002

Powrót